 |
 |
KUZEY OSETYA CUMHURİYETİ- ALANYA |
 |
 |
Resmi Dil : Rusça, Osetçe.
Başkent : Vladikavkaz
Cumhurbaşkanı : Taymuraz Mamsurov
 Yüzölçümü : 8000 km 2Nüfus : 710 725(2002)
Din : Hristiyan (% 70), Müslüman (%30)
CUMHURİYET HAKKINDA
1921'de oluşturulan ve Rus SFSC'ne bağlı Dağlı Özerk SSC içinde bir ulusal okrug olarak yer alan Kuzey Osetya, daha sonra 7 Temmuz 1924’de özerk oblast, 5 Aralık 1936'da da özerk cumhuriyet oldu. özerk oblast, 5 Aralık 1936'da da özerk cumhuriyet oldu.
Aralık 1991 sonunda Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra cumhuriyet statüsüyle Rusya Federasyonu içinde kaldı.
1994 Kasım'da, cumhuriyet’in adına "Alanya" terimi de, eklenerek resmi ismi “Kuzey Osetya Cumhuriyeti-Alanya” oldu.
YERLEŞİM VE İDARİ BİRİMLER
Osetler Kafkasya'da Daryal Geçidi'nin kuzey ağzında otururlar. Doğularında Çeçenler, kuzeylerinde İnguşlar ve Kabartaylar, batılarında Gürcüler bulunur. Güneyden de Güney Osetya ile komşudurlar. (Daryal Geçidi'nden başka Liakkva ve Ksa vadilerinde, güneyde Kura'ya doğru Uruk, Fiag-Don ve Ardon ile Yukarı Terek boylarında da yaşarlar. Yine bir ayrı grupları da Yukarı Kura'nın sağ kıyısı ile Trialet Dağı'nda ve Borjom'un doğusunda otururlar.)
Kuzey Osetya-Alanya’nın idari olarak 1 il, 8 ilçe ve 105 kadar büyük yerleşim yeri "köyü" vardır.
Nüfusun % 65’i (464,875) şehirlerde, %34,5 (245.400) kırsal alanda oturmaktadır.
NÜFUS
K. OSETYA-Alanya Cumhuriyeti Nüfus Yapısı – 2002
|
Milliyetler
|
Nüfus
|
Oran (%)
|
|
Asetin
|
445.310
|
62.70
|
|
Azeri
|
2.429
|
0.34
|
|
Ermeni
|
17.147
|
2.41
|
|
Belorus
|
1.002
|
0.14
|
|
Grek(Rum)
|
2.332
|
0.33
|
|
Gürcü
|
10.803
|
1.52
|
|
İnguş
|
21.442
|
3.02
|
|
Kabardey
|
2.902
|
0.41
|
|
Koreli
|
1.841
|
0.26
|
|
Kumık
|
12.659
|
1.78
|
|
Rus
|
164.734
|
23.19
|
|
Tatar
|
2.108
|
0.30
|
|
Türk
|
2.835
|
0.40
|
|
Ukraynalı
|
5.198
|
0.73
|
|
Çingene
|
1.553
|
0.22
|
|
Çeçen
|
3.383
|
0.48
|
|
Diğer
|
12.597
|
1.77
|
|
TOPLAM
|
710.275
|
100.00
|
Not: Nüfusu 1000’in altında olanlar “diğer” hanesine dahil edildi.
Nüfusun % 47,3’ü (336035) erkek, % 52,7’si (374.240) kadındır.
DİL
Osetler İran dil grupuna giren bir dil konuşurlar ancak komşu Kafkas halklarıyla gerçekleşen ortak yaşam sonucu, Osetçe’de, bazı sözcük ve ses düzenlerinde Kafkas etkileri ortaya çıkmıştır.
Oset lisanı, iki ana lehçeye ayrılır:
1. Kudar lehçesi(Güney Osetya'da konuşulur);
2. Iron ve Digor lehçesi (Kuzey Osetya'da konuşulur).
Tualian, Alagirian, Ksanian… gibi başka lehçeler de vardır fakat Iron lehçesi en geniş ölçüde konuşulandır.
Digor lehçesi daha eskidir ve sadece Kuzey Osetya’nın kuzey ve batı kesimlerinde bir kaç yerde konuşulur. İki lehçe arasında hem fonetik, hem de morfolojik farklılıklar vardır. 1920 ve 1930’larda her ikisi de edebi dil olarak kullanılıyordu fakat daha sonra Digor lehçesi terk edildi. Günümüzde digor lehçesinin yazılı şekli kullanılmamaktadır.
COĞRAFYA
Kuzey Osetya-Alanya’nın Kuzey ve Güneyi arasındaki maksimum mesafe 130 kilometre; doğusu ile batısı arasındaki maksimum mesafe ise 120 kilometredir.
Kuzey Osetya-Alanya'nın güneyi tamamen dağlık olup, dağlar yüzölçümünün tahminen % 35-40’ını kaplamaktadır. % 20 si ormanlık, geriye kalan % 40-45''i ise tarıma elverişli arazidir.
Kuzey Osetya-Alanya’nın dağlarını iki bölümde inceleyebiliriz:
1- En güneyde ve en yüksek yerlerde çıplak kayalar ve buzullar bulunur.
2- Daha aşağıya doğru Alp tipi çayırlar, ladin, köknar ve çam ormanları; daha aşağıda yaprak döken meşe ve kayın ormanları; en aşağıda da çayır ve step bitkileri görülen kesim.
Kuzey Osetya-Alanya akarsuları (Doğudan batıya doğru): Şunşayı Don (Don İronca su demektir), Terçi Don (Terek Nehri), Gizel Don, Fiyag Don, İri Don ‘Ardon’, Vurş Don ve İrefi Don.
Ayrıca dünyanın en kısa akarsuyu 30 m uzunlukta olup, Kurtatı Kom’da (Kurtatı Vadisinde) bulunmaktadır.
Bu saydığımız akarsularla Kuzey Osetya-Alanya’nın tarıma elverişli arazisinin hemen hepsi sulanabilir durumdadır.
Kuzey Osetya-Alanya, çeşitli hastalıklara iyi gelen şifalı suları ile de ün kazanmıştır. Bunlar muhtelif vadilere yayılmış olup adetleri 250 kadardır.
Yükseltiye göre yağış miktarı artar ve iklim de sertleşir.
EĞİTİM VE KÜLTÜR
Oset dilinde ilk eser olarak 10. yy.da Yunan karakterleri ile yazılmış alan zelençuk kitabesi kabul edilir. Alan/Oset dilinin Yunan alfabesi ile yazılmasının bundan sonra devam etmediği kabul edilir, zira bundan sonra hiç bir örnek bulunabilmiş değildir.
Oset dilinde yazı teşebbüsleri 18.ve 19.yy.da Rus ve Gürcü misyonerleri tarafından yapılmıştır. 19. yy. ortalarında A. Şegren kiril alfabesinden esinlenerek Osetçe için de bir alfabe icat etti ve F. Miller'in yaptığı bazı değişikliklerle bu alfabe Rus ihtilaline kadar kullanıldı.
1954de yeniden düzenlenmiş kiril harfleri bütün Osetler için geçerli oldu.
1958'de bazı okullarda 1- 4 . sınıflarda Osetçe eğitim dili olarak kullanılmaktaydı; fakat 1972 de hiç bir eğitim seviyesinde mecburi Osetçe kullanılmaz olmuş, sadece 1 ila 10. sınıflarda seçmeli ders olarak okutulmuştur.
Kuzey Osetya, Rusya Federasyonu’na bağlı cumhuriyetler arasında kültür seviyesi en yüksek olanlardandır. Okur yazar oranı % 100’dür. Yüksek eğitim düzeyi % 70 - 80 arasında olup eğitim teknik ağırlıklıdır. İlköğretim 11 yıldır.
Kuzey Osetya - Alanya’nın bilimsel ve kültürel potansiyeli yüksektir. 4 Yüksek eğitim kurumu vardır. En önemli yüksek öğretim kurumları Kuzey Kafkasya Devlet Teknoloji Üniversitesi, Kuzey Osetya Devlet Tıp Fakultesi, Devlet Dağ Tarım Üniversitesi, Kuzey Osetya Devlet Pedagoji Enstitüsü ( www.sogpi.ru)'ne bağlı olarak Pedagoji Fakültesi, Dilbilim Fakültesi, Psiko-Pedagoji Fakülteleri vardır. Hepsi Vladikavkaz’dadır. Bu üniversitelerin bünyesinde çeşitli fakülteler vardır. Ancak sadece Pedagoji Enstitüsü’nde Oset dilinde eğitim verilmektedir.
Başkent Vladikafkas’ta 3-4 adet müze mevcuttur.Müzelerinde İskitler’e, Sarmatlar’a ve Alanlar’a ait enteresan kalıntılar sergilenmektedir. Alan Cengaverleri’ne ait oldukları saptanan sivri kafatasları görülmeye değer kalıntılardır.
Terek Nehri kenarında tahminen 300 yıl önce Azerbaycan zenginlerinden İron eşi için yaptırdığı iki minareli görkemli cami ibadete yeni açılmıştır.
Başkent Vladikafkas’ta 6 adet tiyatro mevcuttur. Tiyatrolarda Rusça ve Osetçe eserler temsil edilmektedir. Bu tiyatrolardan ikisi çocuk tiyatrosudur.
Osetya’nın Devlet Filarmoni Orkestrası da çok tanınmıştır.
Ülkede Oset dilinde radyo ve televizyon yayınları yapılmaktadır.
İlk Osetçe gazete “Iron Gazet” 23 Haziran 1906 dan, 1912 yıllına kadar Vladikavkaz’da yayınlanmıştır. Bu gazetenin 1917 de tekrar yayınlanma teşebbüsü hariç, yayın süresi kısa olmuştur.
İlk önemli gazete 1923'te çıkan Rastdzinad (hakikat)’dır.
Soveton İriston(Sovyet Osetya), Kuzey Osetya’da süreli yayınlardan biri olan Maç Dug (Bizim Dönem)1934'te çıkmağa başladı.
Oset basını esas hali ile iç savaşın bitiminden sonra ortaya çıktı. Digor basını ise 1930’larda kayboldu. 90 yılların başlarında 150 000 civarında kitap yayınlanmıştır (1930 yılından sonra Digor lehçesinde hiç kitap basılmadı.)
EKONOMİ
K. Osetya-Alanya’da ekonomi, temelde tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır.
Ayrıca makina imalatı, madencilik, kereste, el dokumacılığı, halıcılık, gıda ile kimyasal maddeler, cam üretimi gibi diğer hafif endüstrilerde de ekonomik faaliyetler vardır.
K. Osetya-Alanya’da Çinko, kurşun, bakır ve gümüşü içeren dolomite ve polymetallic maden cevherleri bulunur. Mermer işletmeciliği yeni başlamıştır. Son zamanlarda Mozdok yakınlarında yapılan petrol sondajlarından olumlu sonuçlar alınmış olup, bu yeni rezervler üretime hazırlanmaktadır.
Kuzey Osetya-Alanya'da tarım, sebze ve tahıl üretimi ile hayvan besiciliğinden oluşur. Alçak yamaçlarda ve Mozdok yakınlarında sulamayla tahıl çiftçiliği (mısır, buğday, arpa), patates, kenevir, şeker kamışı, meyve ve sebze yetiştirilir.
Daha yükseklerde ise koyun ve sığır besiciliği yapılır. Süt ve süt ürünleri üretimindeki faaliyetlerin ekonomide önemli bir yeri vardır.
Orman ürünleri işletmeciliği yeni başlamıştır. Büyük Kafkaslar'ın her iki yanındaki ormanlardan, başta kayın olmak üzere bol miktarda kereste elde edilir. Osetya’nın şehirlerinde, ilçelerinde ve bunlara bağlı köylerde doğalgaz ve elektrik vardır. Bu nedenle katı yakıt kullanılmamakta; mevcut ormanlar tahrip edilmemektedir. Petrol ve doğalgaz Rusya’dan gelmektedir.
Elektrik Terek üzerinde inşa edilmiş kendi hidroelektrik santrallerinden üretilmektedir.
Ekonomide özel teşebbüs henüz gelişmemiştir.
|
