Yüzyıllar boyunca çok çeşitli kavimlerin göç ve istilalarına sahne olan Kafkasya, Orta Asya ve Güney Rusya bozkırları ile Anadolu ve Ön Asya bölgeleri arasında bir köprü görevini üstlenmiş ve jeo-politik stratejik önemini her devirde korumuştur. 6.yüzyılda bölgenin en güçlü devleti olması ve genelde bölgeye hakim olmasından dolayı Bizansın etkisiyle Çerkesler 6. yüzyılda hristiyanlığı kabul etmişlerdi. (Kusko 1965: 11) Ancak daha sonraki yüzyıllarda Kafkasyanın diğer bölgelerinde olduğu gibi Çerkesler arasında da hristiyanlığın etkisi zayıflamış ve halk eski pagan inançlarına dönmüştü. İslamiyetin kabulüne kadar hristiyanlığın izleri kalmış ama halk genel olarak eski pagan inançlarını canlı bir şekilde yaşatmıştır. İslamiyet Kafkasya’ya 8. yüzyılda Ebu-Müslim önderliğindeki Arapların Hazar Türklerine saldırmaları ve bölgenin bazı kısımlarını fethetmeleriyle girdi. Ancak Arap ordularına karşı koyan ve onları geri püskürten Hazar Türkleri İslamiyetin Kafkasya’ya ve Kafkasya üzerinden Doğu Avrupa’ya yayılmasını engellediler. Bazı Müslüman Arap gruplarının Dağıstan’da kalarak buraya yerleşmeleriyle İslamiyet Dağıstan bölgesinde 8. yüzyıldan itibaren yayılmaya başladı. Lezgilerin bir kısmı 8. yüzyılda Müslüman olmaya başladı. Bunu 13. yüzyılda Akuşa halkı, 14. yüzyılda Darginler izledi. Çeçenlerin bir kısmı 10-11. yüzyıllarda Müslüman olmuşlardı.
Dağıstan ve Çeçenistan’ın aksine, İslamiyet Batı Kafkasya’daki Çerkesler arasında 15-17. yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğu ve Kırım Hanlığı vasıtasıyla yayılmaya başlamıştı. 17 yüzyılın ortalarında Kafkas halkı İslam dini ile tanıştı. Osmanlı tüccarlarının bölgeye gelmeleri neticesinde İslam dini ile tanışmış oldular. Kuzey Kafkasların Doğu bölgesinde bulunan bu günkü isimleriyle Dağıstan, Çeçenistan ve İngusetya Araplar tarafından İslami tanıdıkları için mezhep olarak genelde Şafii mezhebini benimsemişlerdir. Kuzey bölgesi olarak adlandırılan Soçi, Lazerovsk, Tuapse şehirlerini içeren, Karadeniz kıyı boylarında yaşayan Müslümanların bugünkü adlarıyla Adigey Cumhuriyetinin, Karaçay Çerkes Cumhuriyetinin, Kabardey-Balkar Cumhuriyetinin ve Osetya’nın bir bölgesinin Osmanlı İmparatorluğu sayesinde İslamı tanıdıkları için mezhep olarak Hanefi mezhebini ağırlıklı olarak yaşamaktadırlar. Bu arada Rus Çarlığı döneminde Hıristiyanlaştırma politikaları izlenmiş özellikle Osetya merkez alınmış ve halkın önemli bir kısmı Hıristiyanlaştırılmıştır.
İslamiyet’in toplumsal yapı içinde örgütlenip kurumlaşamadığı Batı Kafkasya’nın aksine, Doğu Kafkasya’da ortaya çıkan tarikatlar sayesinde İslam Dağıstan ve Çeçenistan halklarının hayatlarına yön veren unsur oldu. Nakşibendî tarikatı 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl başında Şirvan yoluyla Dağıstan’a geldi ve oradan 19. yüzyıl ortalarında Çeçen bölgesine ve Batı Kafkasya’ya yayıldı. Dağıstan ve Çeçenistan’da hâkimiyet kuran Nakşibendî tarikatı Batı Kafkasya bölgesinde fazla bir varlık gösteremedi. Kadiri tarikatı, Kafkasya’da Nakşibendî tarikatından çok daha sonra, ancak 19. yüzyıl ortalarına doğru, Nakşibendîler tarafından yönetilen Dağıstanlıların direniş hareketinin mağlubiyetle neticelenmeye yüz tuttuğu sırada ortaya çıktı. Bu tarikat bilhassa Çeçenistan’da ve Dağıstan’da Rus baskısının daha şiddetli olduğu bölgelerde başarı elde etti. 1850-1865 yılları arasında, o döneme kadar putperest olan İnguşları Müslümanlaştıranlar da Kadiri vaizleri oldular.
1877 yılında ilk defa bir araya gelen Nakşibendî ve Kadiri tarikatı müritleri Çeçenistan ve Dağıstan’daki büyük isyanda aktif rol oynadılar. Nakşibendî ve Kadiri tarikatları arasında belli bir denge kurulmuştu. Nakşibendi tarikatı daha aristokratik ve tahsilli elemanları, buna karşılık Kadiri tarikatı ise daha sade inançları, vecdi dansları ve cehri zikri (Açıktan yüksek sesle yapılan zikir) ile, bilhassa daha fakir ve daha az kültürlü kimseleri kendine çekiyordu. Nakşibendiler Dağıstan’da hakim durumda idiler. Kadiriler ise Çeçen-İnguş bölgesinde merkezlenmişti. İslamiyet Kafkasya halklarının toplumsal yapıları üzerinde çok çeşitli tesirler bırakmış ve değişmeye sebep olmuştur. Batı Kafkasya’da aristokrasinin zayıflamasına ve toplumsal tabakalar arasında eşitlik düşüncesinin gelişmesine sebep olan İslamiyet, 19. yüzyılda Rusya’nın Kafkasları işgal etmesini de yıllarca geciktirmiş ve Kafkasya halkları arasında birlik ve dayanışma oluşturulmasına vesile olmuştur. Bugün Abhazya, Kuzey ve Güney Osetya’nın önemli bir kısmı hariç Kafkasyalıların neredeyse tamamı Müslüman’dır. Abhazya, Adığey, Karaçay-Çerkes, Kabardey-Balkar, ve Osetya Hanefi, Çeçenistan, İnguşetya, Dağıstan ise Şafii mezhebine mensuptur.
|
