KAFKASYANIN SINIRLARI
Kafkasya
Omurgasını, Hazar kıyısında Apşeron yarımadasından başlayarak kuzeybatı istikametinde Azak ve Karadeniz arasında kalan Taman yarımadasına doğru uzanan 1400 km uzunluğundaki Kafkas sıradağlarının teşkil ettiği; batıda Karadeniz, doğuda Hazar Denizi’yle sınırlı; kuzeyde ise Don ağzı, Maniç Çukurluğu ve Kuma ağzı hattından, güneyde Aras ve Çoruh Nehri’ne kadar uzanan bölgenin adı Kafkasya’dır.
Kuzey Güney yönünde kuş uçuşu mesafe 600 km olup, yaklaşık 500 bin km2 lik bir alana tekabül eder.
Kuzey Kafkasya
40-45 kuzey enlemleri ile 37-50 doğu boylamları arasında olup, batıda Azak ve Karadeniz, doğuda Hazar Denizi, kuzeyde Don ağzı, Maniç Çukurluğu ve Kuma ağzı, güneyde ise Hazar Denizi kıyısından Kızılburun’dan, Dibrar tepesiyle Nuha’nın güneyinde Ari ve Alazan çayları boyunca Tsinvali mıntıkası dahil olmak üzere Karadeniz’e dökülen İngur ırmağı ile çevrili bölge ise Kuzey Kafkasya’dır. Kafkas sıradağları, Abhazya ve Güney Osetya bölgesi Kuzey Kafkasya sınırları içinde kalır
. 
COĞRAFİ YAPI
Dağlar
Elburz (5642 m), Dihtau (5203 m), Koştantau (5144 m), Şhara (5068 m) ve Kazbek (5033 m) tir.
Topografik bakımdan farklı özelliklere sahip olmakla birlikte Kuzey Kafkasya genellikle engebeli bir bölgedir. Taman Yarımadası'ndan başlayarak Apşeron Yarımadası'na uzanan ve bölgeyi ikiye bölen Kafkas Sıradağları III. zamanda meydana gelen genç kıvrım dağlarıdır.
Avrupa ve Asya kıtalarını ayıran Kafkas Dağları hemen tamamıyla Kuzey Kafkasya hudutları içinde kalır.
İki veya 3 sıra halinde devam eden, uzunluğu 1400 kilometreyi aşan ve 50 ile 225 km arasında farklılaşan genişliğe sahip Kafkas Sıradağları’nın en yüksek tepeleri birer sönmüş volkan konisi olan Elbruz Dağı (5630m) ve Kazbek Dağı (5043m)’dır. Bunlardan başka Dıh, Dombay, Cimara, Şıh Berzend, Adayıhoğ, Tepli, Vilpata, Karavgon, Labada, Vaza, Hahalgi, Şandağı, Dikiosmta, Tebulosymta, Çuaşv, Fişt, Pşehasu, Oşten, Woshuten, Krasnaya Polyana, Çeget Dağı, Dzhimara Dağı, Ulipata Dağı, Bazardyuzi Dağı gibi belli başlı dağlar yer alır.
Batıda Abhazya bölgesinde dağların yüksekliği 1000 metryi geçmez. Doğuda ise 600 metreye kadar iner.
Dağların 3100 metrenin üzerinde kalan yüksek kesimleri daima karlar ve buzullarla kaplıdır.2200-3100 metre arasında çam, ladin ve köknar ağaçlarından oluşan zengin bir orman formasyonu hakimdir.
Başlıca karakteri olan granit, bozkır ve tabaka halinde kristal yamaçlarda görülür.
Kazbek civarındaki Daryal Geçidi, Hazar kıyısındaki Derbent Geçidi ile 2250 ve 3380 metre yüksekliklerde yer alan Kutais-Vladikavkas arasındaki Mamişo, Abhazya-Çerkesk arasındaki Kluhor ve diğer Ruk, Tırşı,Vantilaşt, Salavat, Kodor ve Arkatis geçitleri Kuzey ve Güney Kafkasya’yı birbirine bağlayan önemli geçitlerdir.
Dağların Kuzey Yamaçları ile Maniç Çukurluğu arasında kalan kısımda yer yer plato ve ovalar mevcuttur.
Göller
Doğal Göller
Kuzey Kafkasya’da göller küçüktür.
Bugün Kaberdey Balkar Cumhuriyeti olarak adlandırılan bölgede başlıca 6 tane doğal göl bulunmaktadır. Bunlardan en büyüğü Tserikkel Gölü'dür. Bölgede bulunan diğer doğal göller ise: Aşağı Goluboye Gölü, Kel-Ketçen Gölü, Yukarı Goluboye Gölü, Sekretnoye Gölü ve Tambukanskoy Gölü'dür.
Adıgey’de göllerin en tanınmışı Fişt yakınında Huko tepesinin batı eteğindeki Huko Gölü'dür.
Abhazya'da bulunan Ritsa Gölü güzelliğiyle ünlüdür.
Baraj Gölleri
Krasnodar Bölgesi'nde Kuban Nehri üzerinde bulunan başlıca 4 tane baraj gölü mevcuttur. Bunlar: Varnavinskoye, Kryukovskoye, Şapsugskoye, Krasnodaskoye baraj gölleridir. Stavropol Bölgesi'nde Yegorlik Nehri üzerinde bulunan başlıca 3 tane baraj gölü mevcuttur. Bunlar: Novotroyiçkoye, Yegorlikskoye, Sengileyevskoye baraj gölleridir.
Akarsular
Kuzey Kafkasya zengin akarsu yataklarına sahiptir. Bölgenin en önemli akarsuları Kuban Nehri, Terek Nehri, Malka Nehri, Argun Nehri, Sunja Nehri, Labe Nehri, Kuna Nehri, Şaguj Nehri, Fars Nehri, Çerek Nehri, Baksan Nehri, Samur Nehri, Sulak Nehri, Teberda Nehri, Kodor Nehri, Bzıb Nehri, Psov Nehri'dir.
Akarsular yönünden çok zengin olan Kuzey Kafkasya'da yukarıda adı geçen başlıca nehirlerin yanında irili ufaklı pek çok akarsu bulunmaktadır. Bunlardan bazıları şöyledir: Adigoy, Skobido, Pşada, Tekos, Vulan, Vubin, Avşedz, Hokodz, Pşeha, Tsitsa, Psif, Psekups, Psebe, Neçpsvuho, Şapsuho, Seje, Gunayka, Aliko, Polba, Tuha, Kuba, Goropse, Bekişey, Çimit, Psiy, Loo, Soçi, Bziç, Mzımta, Şahe, Buşiy, Beyuk, Aju, Hodjiko, Tuha, Kurcips, Şumiçka, Pşehaşha, Gurmay, Wurişmen, Apovus, Psefir, Çehrak, Gubs, Bambaçka, Andruyuk, Woha, Guamka, Fedzişhu, Ajıps, Ayiko, Avuleps, Açepsı, Bjap, Tuapse, Drıpş, Gumısta, Gulr, Gulrıps, Ghalidza, Sukko, Assa, Urukh,Ardon,Kambileyevka,Gizeldon, Fiagdon, Çegem, Argudan, Kurkuzhin, Lesken, Urukh,Aksaut, Daut, Kyafar,Marukha, Podkumok, Urup.
KAFKASYA'NIN İKLİMİ
Kuzey Kafkasya orta ılıman iklim kuşağı içinde yer alır. Karadeniz kıyılarının Tuapse-Soçi yöresi ile güneyde Abhazya’da subtropikal bir iklim görülür. Buralarda kışları ılık, yazları sıcak ve bol yağışlı bir iklim hakimdir. Ortalama sıcaklık Ocak ayı içinde 0 derecenin, Temmuz ayında 20 derecenin; yıllık yağış miktarı da 1000 mm’nin üstündedir. Dolayısıyla gür bir orman örtüsü gelişmiştir. Doğuya doğru ilerledikçe nemlilik azalarak az nemlilikten kuraklığa değin değişik özellikte tropikaltı ve kara iklimi tipleri görülür. İklim Hazardenizi kıyılarında yeniden ılıklaşır.
Yüksek vadilerde kışın , yer yer sıcak bol güneşli ve kuru bir hava ile karşılaşılır. Bu durum verem tedavisinde elverişli bir iklim meydana getirir.Dağlarda sık sık çığ ve heyelanlarla karşılaşılır.
Karadeniz kıyısında Ocak ayında 0 derecenin üstünde olan sıcaklık iç kesimlerde düşer. Yüksek kesimler dışında yazlar sıcak geçer. Temmuz ayında geceler soğuk, gündüzler oldukça sıcaktır.
Karadeniz kıyısında 1000 mm’yi geçen yıllık yağış miktarı, dağlarda 750 mm’nin üstünde kalırken, iç kesim düzlüklerinde 500 mm’ye düşer; hatta kuzeydoğu düzlüklerinde daha da azalır. Bu nedenle iç kesim düzlüklerinde yaz kuraklığı ile karşılaşılır, tarımda sulama gerekir.
KAFKASYA’DA ETNİK YAPI
Kuzey Kafkasya’da yaşayan halklar konuştukları diller esas alınarak şu şekilde tasnif edilebilir:
1. ABHAZ-ADİGE GRUBU
1.1. ADİGELER:Kuzey çerkesleri olarak ta adlandırılan bu gruplar dil bakımından birbirlerini anlayabilirler. Adigeler kendi aralarında iki ana grup halinde incelenir.
a) Abzah, Hatukuay, Kemirguvey(Temirgoy - Çemguy), Adamey, Bjedug (Yegerkhoy-Kiray), Mahuş(:Makhoş), Şhapsıg, Natukhaç ve Janelerdir.
b) Kabardey ve Besleneyler(:Besniy): En kalabalık Çerkes kabilesi olan Kabardeyler, Büyük ve Küçük Kabardeyler olmak üzere iki gruba ayrılırlar. Büyük Kabardeyler Nalçik ve çevresinde, Küçük Kabardeyler ise Mozdok (Mezdegü) çevresinde otururlar. Kabardeylerin bir kolu olarak kabul edilen Besleneyler ise batı komşularıdır.
1.2. UBIHLAR (:Ubuh-Vubıh- Ubukh): Kafkasyada Abhaz ve Adigeler arasında yaşayan bu topluluklar dil bakımından ölü diller arasına girmiştir. Tamamı 1864'de göç etmiş olduğundan Kafkasya'da hiç Ubıh kalmamıştır. Diasporada yaşayan Ubıh kökenli ailelerin bir kısmı komşuları olan Abzahların ve bir kısmı da Abhazların dilini benimsemişlerdir.
1.3. ABHAZLAR- ABAZALAR : Kuzeyde Çerkes topluluklarına komşu olan Abazalar (Abazin-Aşuva) ile Karadeniz kıyılarında oturan Abhazlar (Apsuvalar) aynı kökten çıkan iki grup halinde birbirlerinden Kafkas Dağları ile ayrılmışlardır. Karadeniz kıyı kesiminde oturan ana Abhaz kitlesi ile kuzeyde Kabardeylere yakın olarak oturan Abazaların şivelerinde farklılıklar ortaya çıkmış ise de zorluk çekmeden anlaşabilirler.
2.NAKHO-DAĞISTAN GRUBU
 2.1. VAYNAHLAR:Vaynah toplulukları genel olarak birbirlerinden lehçe farklılıkları ile ayrılan üç ana gruba ayrılır.
a. Çeçenler (Nohçi-Nohçoylar) Vaynahların ana kitlesini meydana getirirler.
b. İnguşlar (Galgaylar) İnguşlar ikinci büyük Vaynah grubudur ve Asa ile Sunja ırmakları arasında ve Terek Nehri'ne doğru kuzeye yayılırlar.
c. Kistler (Batslar,Tuşhlar) Gürcüstanın Çeçen sınırında Tuşa ve Alazan ırmaklarının kaynaklarında ve Pankisi vadisinde oturan bu küçük grup daha çok Gürcü unsurları ile etkileşim halindedir. 2.2. AVARLAR (MAĞARULLAR): Lezgilerden sonra Dağıstan'ın en kalabalık kabilesı Avarlar'dır. Kendi aralarında ise en kalabalık grubu esas Avarlar meydana getirirler. Dil yönünden üç gruba ayrılırlar;
ııı. Avar (Mağarul),
ıı. Andi (Bottlih, Godoberi, Karatin, Bagvalal, Çamalal, Tindi ve Açvaçiş gibi alt gruplara ayrılırlar)
ııı.Dido (Hinuk, Çvarşin ve Kapuçinler gibi alt gruplara ayrılırlar)
2.3. LEZGİLER: Dağıstan'ın güney-doğusunda yaşarlar Samur Nehri'nin orta ve yukarı mecralarında ve Şamahı yöresine kadar uzanan alanda yayılmışlardır. Doğu ve güney-doğuda Azeriler ile karışmışlardır bu nedenle Türkçe Lezgiler arasında geniş ölçüde yayılmıştır. Rutul, Kütin, Agul, Budukh, Dzekh, Tabasaran, Tsakhur, Udi ve Khinalug gibi alt kollara ayrılırlar. Kürinler ve Tabasaranlar en kalabalık gruplardır.
2.4. LAKLAR(Gazi Kumuklar) Orta Dağıstan’da yaşarlar.
2.5. DARGİNLER Lezgi diline yakın bir dil konuşan Darginler bu nedenle Lezgi kabileleri arasında da sayılırlar. Akuşa, Sutkur, Sırhal, Urkarak, Horakan, Kaytak (Haydak) ve Kubaçi gibi gruplara ayrılırlar.
Dağıstan'daki dağlı kabilelerin aralarında bulunan doğal engeller (dağlar, tepeler, derin vadiler vs.) Batı Kafkasya'daki kadar olmasa da buradaki toplumlar arasında da çeşitli dil farklılıkları doğurmuştur.
3. HİNT-AVRUPALILAR
3.1. OSETLER (ASETİNLER)
Aslen Alanlardan geldikleri kabul edilen bu toplum, dil açısından Kafkas dillerinin etkileri altında önemli değişiklikler geçirmesine karşılık İran diline çok yakın bir dil kullanırlar.
Kafkasya'da Daryal Geçidi'nin güney ağzında otururlar. Onlara diğer Kafkas halkları Kuşha, kendileri ise Asetin derler.
Asetinler başlıca iki gruba ayrılırlar;
a- İron,
b- Digor.
3.2. TATLAR (PADARLAR) Safeviler tarafından Kafkasyada Bakü, Kuba, Şamahı, Derbent ve Zakatali mıntıkalarında yerleştirilmiş olan İranlılardır. Pehlevi Dili'ni konuşurlar.
4. TURANİLER
4.1. KARAÇAY-BALKARLAR (MALKARLAR) :Kaynakları hakkında çeşitli görüşler ileri sürülen Karaçayların genel olarak, Kafkasya'da belirli dönemlerde bulunmuş olan Hazar, Bulgar ve Kıpçak gibi Eski Türk topluluklarının bir devamı olduğu kabul edilmektedir. Kıpçak Türkçesinden geldiği bilinen bir dil kullanırlar. Karaçay ve Balkar (Malkar) olarak iki grup halinde anılmalarına rağmen gerçekte tek bir halktırlar.
Elbruz Tepesi'nin etrafındaki sarp ve yüksek bölgelere yerleşmişlerdir.
4.2. KUMUKLAR:Kuzeyde Terek Nehri'ne kadar, güneyde de Makhaçkale'nin güneyine kadar uzanan alçak arazide otururlar. Genel olarak Dağıstan'ın kuzey-doğu ve doğusundaki Hazar Denizi'ne kadar uzanan düzlüklerde yaşarlar. Kafkasya'ya ne zaman ve nasıl geldikleri kesin olarak bilinmemektedir. Makhaçkale, Kaspiiski, Hasavyurt, Babayurt, Buynakski ve hatta İzberbaş şehirleri Kumukların yaşadıkları alana dahildirler.
4.3. NOGAYLAR:Kazak ve Karakalpak Türkçesine yakın bir dil konuşan bu topluluklar XVIII. Yüzyıldan sonra Kafkasya bölgesine yerleştirilmişlerdir. Dağıstan’da Hazar Denizi'ne doğru uzanan düzlükte ve daha kuzeyde step görünümü alan bozkırlarda Türk asıllı kabilelerle (Kumuklar, Azeriler, Türkmenler) karışık olarak yaşarlar.
5. SLAVLAR
5.1. RUSLAR
5.2. DON KAZAKLARI
5.3. UKRAYNALILAR
RUSYA FEDERASYONU İÇİNDE KUZEY KAFKASYALI NÜFUS
2002 yılı sayımlarına göre Rusya Federasyonu sınırları içinde yaşayan Kuzey Kafkasyalıların toplam nüfusu 6.333.927 olup, etnik gruplara göre dağılımı şöyledir:
Rusya Federasyonu içersindeki Kafkasyalı
Nüfus - (2002 Sayımı)
|
Abazin
|
|
37.942
|
|
Abhaz
|
|
11.366
|
|
Avar
|
|
814.473
|
|
Agul
|
|
28.292
|
|
Adige
|
|
128.528
|
|
Balkar
|
|
108. 426
|
|
Dargin
|
|
510.156
|
|
İnguş
|
|
413.016
|
|
Kabardin
|
|
519.958
|
|
Kalmık
|
|
173.996
|
|
Karaçay
|
|
192.182
|
|
Kumık
|
|
422.409
|
|
Lak
|
|
156.545
|
|
Lezgi
|
|
411.535
|
|
Nogay
|
|
90.666
|
|
Osetin
|
|
514.875
|
|
Kazak
|
|
140.028
|
|
Rutul
|
|
29.929
|
|
Tabasaran
|
|
131.785
|
|
Taliş
|
|
2.548
|
|
Tat
|
|
2.303
|
|
Tsaxur
|
|
10.366
|
|
Çerkes
|
|
60.517
|
|
Çeçen
|
|
1.360.253
|
|
Şapsığ
|
|
3.231
|
TOPLAM: 6.333.927
KAFKASYA’DA DİN
Yüzyıllar boyunca çok çeşitli kavimlerin göç ve istilalarına sahne olan Kafkasya, Orta Asya ve Güney Rusya bozkırları ile Anadolu ve Ön Asya bölgeleri arasında bir kö prü görevini üstlenmiş ve jeo-politik stratejik önemini her devirde korumuştur. 6.yüzyılda bölgenin en güçlü devleti olması ve genelde bölgeye hakim olmasından dolayı Bizansın etkisiyle Çerkesler 6. yüzyılda hristiyanlığı kabul etmişlerdi. Ancak daha sonraki yüzyıllarda Kafkasyanın diğer bölgelerinde olduğu gibi Çerkesler arasında da hristiyanlığın etkisi zayıflamış ve halk eski pagan inançlarına dönmüştü. İslamiyetin kabulüne kadar hristiyanlığın izleri kalmış ama halk genel olarak eski pagan inançlarını canlı bir şekilde yaşatmıştır.
İslamiyet Kafkasya’ya 8. yüzyılda Ebu-Müslim önderliğindeki Arapların Hazar Türklerine saldırmaları ve bölgenin bazı kısımlarını fethetmeleriyle girdi. Ancak Arap ordularına karşı koyan ve onları geri püskürten Hazar Türkleri İslamiyetin Kafkasya’ya ve Kafkasya üzerinden Doğu Avrupa’ya yayılmasını engellediler. Bazı Müslüman Arap gruplarının Dağıstan’da kalarak buraya yerleşmeleriyle İslamiyet Dağıstan bölgesinde 8. yüzyıldan itibaren yayılmaya başladı. Lezgilerin bir kısmı 8. yüzyılda Müslüman olmaya başladı. Bunu 13. yüzyılda Akuşa halkı, 14. yüzyılda Darginler izledi. Çeçenlerin bir kısmı 10-11. yüzyıllarda Müslüman olmuşlardı.
Dağıstan ve Çeçenistan’ın aksine, İslamiyet Batı Kafkasya’daki Çerkesler arasında 15-17. yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğu ve Kırım Hanlığı vasıtasıyla yayılmaya başlamıştı. 17 yüzyılın ortalarında Kafkas halkı İslam dini ile tanıştı. Osmanlı tüccarlarının bölgeye gelmeleri neticesinde islam dini ile tanışmış oldular.
Kuzey Kafkaslarin Doğu bölgesinde bulunan bu günkü isimleriyle Dağıstan, Çeçenistan ve İnguşetya Araplar tarafından İslami tanıdıkları için mezhep olarak genelde Şafii mezhebini benimsemişlerdir. Kuzey bölgesi olarak adlandırılan Soçi, Lazerovski, Tuapse sehirlerini içeren, Karadeniz kiyi boylarinda yasayan müslümanların bugünki adlarıyla Adigey Cumhuriyetinin, Karacay Cerkes Cumhuriyetinin, Kabardey-Balkar Cumhuriyetinin ve Osetyanın bir bölgesinin Osmanli Imparatorlugu sayesinde Islami tanidiklari icin mezhep olarak Hanefi mezhebini ağırlıklı olarak yaşamaktadırlar.
Bu arada Rus Çarlığı döneminde Hıristiyanlaştırma politikaları izlenmiş özellikle Osetya merkez alınmış ve halkın önemli bir kısmı Hıristiyanlaştırılmıştır.
İslamiyetin toplumsal yapı içinde örgütlenip kurumlaşamadığı Batı Kafkasya’nın aksine, Doğu Kafkasya’da ortaya çıkan tarikatlar sayesinde İslam Dağıstan ve Çeçenistan halklarının hayatlarına yön veren unsur oldu.
Nakşibendi tarikatı 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl başında Şirvan yoluyla Dağıstan’a geldi ve oradan 19. yüzyıl ortalarında Çeçen bölgesine ve Batı Kafkasya’ya yayıldı. Dağıstan ve Çeçenistan’da hakimiyet kuran nakşibendi tarikatı Batı Kafkasya bölgesinde fazla bir varlık gösteremedi.
Kadiri tarikatı, Kafkasya’da Nakşibendi tarikatından çok daha sonra, ancak 19. yüzyıl ortalarına doğru, Nakşibendiler tarafından yönetilen Dağıstanlıların direniş hareketinin mağlubiyetle neticelenmeye yüz tuttuğu sırada ortaya çıktı. Bu tarikat bilhassa Çeçenistan’da ve Dağıstan’da Rus baskısının daha şiddetli olduğu bölgelerde başarı elde etti. 1850-1865 yılları arasında, o döneme kadar putperest olan İnguşları Müslümanlaştıranlar da Kadiri vaizleri oldular.
1877 yılında ilk defa bir araya gelen Nakşibendi ve Kadiri tarikatı müridleri Çeçenistan ve Dağıstan’daki büyük isyanda aktif rol oynadılar. Nakşibendi ve Kadiri tarikatları arasında belli bir denge kurulmuştu. Nakşibendi tarikatı daha aristokratik ve tahsilli elemanları, buna karşılık Kadiri tarikatı ise daha sade inançları, vecdi dansları ve cehri zikri ile bilhassa daha fakir ve daha az kültürlü kimseleri kendine çekiyordu. Nakşibendiler Dağıstan’da hakim durumda idiler. Kadiriler ise Çeçen-İnguş bölgesinde merkezlenmişti.
İslamiyet Kafkasya halklarının toplumsal yapıları üzerinde çok çeşitli tesirler bırakmış ve değişmeye sebep olmuştur. Batı Kafkasya’da aristokrasinin zayıflamasına ve toplumsal tabakalar arasında eşitlik düşüncesinin gelişmesine sebep olan İslamiyet, 19. yüzyılda Rusya’nın Kafkasları işgal etmesini de yıllarca geciktirmiş ve Kafkasya halkları arasında birlik ve dayanışma oluşturulmasına vesile olmuştur.
Bugün Abhazya, Kuzey ve Güney Osetya’nın önemli bir kısmı hariç Kafkasyalıların neredeyse tamamı müslümandır. Abhazya, Adığey, Karaçay-Çerkes, Kabardey-Balkar, ve Osetya Hanefi, Çeçenistan, İnguşetya, Dağıstan ise Şafii mezhebine mensuptur.
|
