KABARDEY-BALKAR CUMHURİYETİ

Resmi Dil           : Kabardeyce, Rusça, Balkarca
Başkent            : Nalçik
Cumhurbaşkanı : Kanakov Arsen Başiroviç
Yüzölçümü        : 12.500 km²
Nüfus                : 901.494 (2002)
Din                    : Müslüman, Hıristiyan

CUMHURİYETİN YAKIN TARİHİ

Ocak 1921'de kuruluşu onanan Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağlı "Dağlı Özerk SS Cumhuriyeti" içinde Kabartay ve Balkar ulusal okrugları da yer aldılar.

Bu iki okrug (ilçe), bilhare bu cumhuriyetten ayırıldı ve sonra da birbirleriyle birleştirilerek 16 Ocak 1922'de RSFSC'ye bağlı Kabartay-Balkar Özerk Oblastı'nı (sancak) oluşturdu.

Statü, 5 Aralık 1936'da özerk cumhuriyete yükseltildi.

Özerk cumhuriyet toprakları Temmuz 1942 - Ocak 1943 arası Alman işgaline uğradı. 1943'te Cumhuriyetin Balkar bölümü kaldırıldı, bir bölümü Gürcistan SSC'ne bağlandı ve bu boşalan yerlere bir Gürcü topluluğu olan "Svanlar" yerleştirildi. Balkarlar ise, Almanlarla işbirliği yapmak suçlamasıyla topluca Kırgızistan SSC topraklarına sürüldü.

1956'da Balkarların hakları iade edildi ve 9 Ocak 1957'de iki etnik ünvanlı Kabartay-Balkar Özerk SSC yeniden kuruldu, Svanlar da, Gürcistan'a geri gönderildi. Balkarların çoğu kısa bir süre içinde sürgünden döndü.

Aralık 1991'de SSCB'nin dağılması üzerine Kabartay-Balkar ÖSSC, federal cumhuriyet olarak RF içinde kaldı.

İlk Devlet Başkanı Valeri K'ok'o (Kokov) sonrası, V.Putin tarafından atanan Arsen Kanoko, Kabartay-Balkar Parlamentosu'nun da onayı ile yeni devlet başkanı oldu.

YÖNETİM

Cumhuriyette Rusya Federasyonu örneğinde olduğu gibi yarı parlamenter bir sistem geçerlidir. İdari bir başkanlığa ve iki meclisli bir yasama organına sahiptir. Cumhurbaşkanı Rusya Federasyonu başkanı tarafından atanır ve Parlamento tarafından da onaylanır. Cumhurbaşkanı dışarıdan bakanlar kurulunu atamaya ve görevden almaya yetkilidir. Yasama Meclisi, Cumhuriyet Sovyeti olarak bilinen bir üst kurum ve Temsilciler Sovyeti denilen bir alt kurumdan oluşmaktadır.

Eski yönetici sınıf, yetkilerin federal hükümet ve komünist parti arasında bölünmesine rağmen kontrolü elinde tutmaktadır. 2009 yılında Kanoko’nun Nalçık’ta tam kontrolü henüz eline aldığı belirtilmektedir.

İDARİ BİRİMLER VE YERLEŞİM

Kabardey-Balkar’da Nalçik, Prokhladny ve Baksan kentsel yönetim alanlarıdır.

Kabardey Ovasında çoğunlukla Kabardeyler (% 55.3), ardından Ruslar (%25.1) yerleşmişlerdir. Cumhuriyetin iki ana halkından biri olan Balkarlar (% 11.6), bölgenin geniş kesimini oluşturan güneydeki Baksan, Çegem ve Çerek nehirlerinin vadileri ile başkent Nalçik'te oturur, Sovetskiy rayonunda ağırlığı oluşturur.

Yerleşim birimlerinden Zol (kent tipi yerleşim Zalukokoaje), Baksan (idari merkezi Baksan kasabası), Çegem, Çerek (kent tipi yerleşim Kaşkatau), Urvan (Nartkala)ve Ter (Terek), Lesken (Anzorey) rayonları Kabardey ağırlıklı;

Prokhladnenskiy (Prokhladny) ve May (Mayskiy) rayonları Rus nüfus ağırlıklı,

Sovetskiy Balkar ağırlıklıdır.

Nalçik'te Kabardey çoğunluğunu Rus ve Balkar nüfusu izler. Prohladnı kenti Rus, Elbruz (Tırnvauz) ise Balkar ağırlıklıdır. Kalan yerlerin nüfusu,çoğunlukla Kabartay ve Ruslar'dan oluşur.

COĞRAFYA:

Kabardey-Balkar Cumhuriyeti'nin komşuları; Güneyde Gürcistan, Kuzeyde Stavropol İli, Doğu’da Kuzey Osetya-Alanya Cumhuriyeti, Batı’da Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’dir.

Jeomorfolojik olarak Cumhuriyet'in toprakları üç bölüme ayrılır: dağlar, yükseklikler ve düzlükler.

Dağlar, Cumhuriyet'in topraklarının yarısını oluşturur.

Dağlar ve yükseklikler doğal kaynaklar, madensuyu kaynakları, otlaklar ve ormanlar açısından zenginken, düzlükler verimli toprak açısından zengindir.

Güney kesim dağlıktır, en yüksek yer Elbrus (5.642 m; Kabartayca 'Oşhamaho', Balkarca 'Mingi Tav'). Bu bölgede buzul alanlarının altında Alp tipi çayırlar, daha aşağıda, iğne yapraklı ve yaprak döken ağaçlardan oluşan ormanlar bulunur. Kuzeye doğru 500-700 metre yüksekliklerdeki yerlerde yaprak döken ağaçlı ormanlar yayılır. Vadiler çayır, kuzeydeki düzlükler steplerle kaplı verimli tarım topraklarını oluşturur.

Kafkas Dağlarındaki buzul ve karlarla beslenen, hızlı akışlı çok sayıda ırmak kuzeye doğru akarak Terek Irmağına dökülür. Başlıcaları Malka, Baksan, Çegem, Nalçik, Çerek ve Lesken ırmaklarıdır.

Ilıman bir kara iklimi görülür:Nalçik'te Ocak ayı ortalaması - 4 derece,Temmuz ortalaması da + 22 derecedir. Isı yükseltiye göre düşer.

Yıllık yağış tutarı Kabardey Ovasında 600 mm'nin altına iner, bu nedenle tarımda sulama gerekir.

Yaklaşık 185.000 hektarlık bir alanı kapsayan orman örtüsü mevcuttur.

Fauna, vahşi hayvan ve kuş çeşitliliği açısından zengindir.

NÜFUS

Nüfusun % 56.6'sı kentlerde, % 43.4'ü köylerde yaşar.

Nüfusun % 46.9'u erkek, % 53.1'i kadındır.

KABARDEY-BALKAR Cumhuriyeti Nüfus Yapısı - 2002

Not: Nüfusu 1000’in altında olanlar “diğer” hanesine dahil edildi.

 Nüfus yoğunluğu Rusya ortalamasının 7 katı olan olarak kilometrekareye 63 kişidir.

DİL

Kabardey-Balkar'da konuşulan dil Kabardeyce, Rusça ve Balkarca'dır.

Kabardeyce, Adige dilinin doğu kolunu oluşturur. Kabardey ve asıl Adıge dilleri, Kuzeybatı Kafkas dil ailesine girer. Günümüzde Suriye, Ürdün, Türkiye ile Rusya Federasyonu'ndaki Kabardey - Balkar, Karaçay - Çerkes ve Adıgey cumhuriyetlerinde, Krasnodar ve Stavropol kraylarında konuşulmaktadır.

Kabardeyce'nin dört ana lehçesi vardır: Asıl Kabartay (Baksan), Mozdok Kabartay (Kuzey Osetya Mozdok rayonu), Besleney (Karaçay-Çerkesya'da ve Krasnodar krayında ikişerden toplam 4 köy) ve Kuban Kabartay (Adıgey'de 4 köy).

Kabartay edebiyat dili asıl Kabartaycanın Baksan ağzından geliştirilmiştir.

Kabardeyce 1924 öncesinde Arap, 1924-36 arası Latin alfabelerini kullanmıştır. 1936'dan beri Kiril (Rus) alfabesini kullanmaktadır ve diğer tüm Kuzeybatı Kafkas dilleri gibi çok karışık bir dilbilgisi sistemine sahiptir.

Balkarlar Ural-Altay dil ailesinin, Türk kolu olan Kıpçak grubunun bir boyu olan Karaçaylılara çok yakın bir dili konuşurlar. Balkarca va Karaçayca aynı edebiyat dilini kullanır.

EKONOMİ

Kabardey-Balkar ekonomisinde GSMH'nin % 60'ından fazlasını sanayi sektörü oluşturur. Endüstrisinin en önemli özelliği Nalçik, Tırnyauz, Prokhladny, Terek, Baksan ve May gibi bazı endüstriyel merkezlerde yoğunlaşmış olmasıdır.

Ağır sanayi, elektrik enerjisi üretimi ve metalurji önemlidir. Makine yapımı da gelişmiştir. Petrol çıkarma ekipmanları, çeşitli tiplerde elektrik kabloları, elmas cihazları, suni deri, film materyaller ve daha pek çok şey bunlar arasındadır. Bu emtia, hem iç, hem de yabancı pazarlarda büyük bir talep görmektedir. Cumhuriyette tarım gelişmiştir. Kabardey düzlüğünde buğday, mısır, darı ve ayçiçeği yetiştirilir. Dağların eteklerinde de sebze ve meyve yetiştirilmektedir. Ayrıca hayvancılık da yapılmaktadır. Dağ köylerinde zengin otlaklar vardır.

Finans ve ham madde bağlamında ekonomi, içinde demir olmayan cevherler, petrol ve doğal gaz, çeşitli madeni ve kimyevi ham maddeler, çeşitli mineral ve temiz su kaynakları, değerli inşa materyallerine dayanmaktadır. Bütünde, 40'tan fazla mineral yatağından faydalanılmakta ve kullanımdaki mineral kaynaklarının günlük debisi 12.000 metreküpü aşmaktadır. Yatakların birkaçı ölçüm ve tip açısından kesinlikle emsalsizdir.

Dünyanın en büyüğü Tırnuvaz GOK (madencilik ve filiz zenginleştirme kombinesi), dünyanın en zengin tungsten ve molibden filizi yataklarını işlemektedir.

Ayrıca kurşun, kalay, arsenik, bakır, demir filizi, kömür, petrol, süngertaşı, volkanik ponza taşı ve külleri, fosfor, marn, alçıtaşı, kireçtaşı, floridin ve yanmaz tuğla çamuru yatakları da vardır.

 Kabardey – Balkar Ülke dağ turizminde ilerlemekte olup tüm Rusya çapında ve uluslararası alanda bir turizm, tırmanış ve kayakçılık merkezidir de. Turizm merkezleri, Alpin kampları ve konforlu oteller mevcuttur. Kayak merkezlerinin, Batı Avrupa'daki meşhur turizm ve kayakçılık merkezlerinden hiç de aşağı kalır yanı yoktur, hatta pek çok açıdan onların da fevkindedir.

 Cumhuriyet'in dinlence merkezleri, sağlık sorunları yaşayan insanlar için ılıcalar temelinde oluşmuştur. Bu, Cumhuriyet'in ekonomik potansiyelinin önemli bir parçasıdır. Dağların yüksek kesimindeki Prielbrussje mıntıkasında bulunan bir merkez de astım hastalıklarının tedavisinde hizmet vermektedir.

EĞİTİM ve KÜLTÜR

Kabardeyce ve Balkarca, resmi diller olarak, Rusça yanında ilk ve orta dereceli okullarda okutulmakta, Nalçik'teki Kabardey-Balkar Devlet Üniversitesi'nde incelenmekte ve öğretilmektedir.

-Kabardey-Balkar Devlet Zirai Bilimler Akademisi -Kabardey-Balkar Devlet Üniversitesi (13.000 Öğrencisi mevcuttur.) Sosyal-Humanitar Enstitüsü bulunmaktadır.

Kabardey-Balkar, modern sanatın kazanımlarıyla insanlarının tarihi geleneklerini birleştiren çok önemli bir kültürel potansiyele sahiptir.

Cumhuriyet'te profesyonel ve amatör tiyatrolar, koreograafik ve folklör toplulukları ve devlet filarmonisi vardır. Geleneklerdeki zenginlik, Kabardin-Balkar'ın ulusal sanatı varlığını bugünün esnaf ve zanaatkarlarının uygulamalı sanatlarının ürünleri üzerine tesis etmiştir. En gelişmiş olanları kuyumculuk ve nalbantlık zanaatlarıdır.

 Cumhuriyet'in tarihi ve kültürü ile ilgili fazlasıyla zengin arşiv ve etnografik materyaller Ulusal Müze'nin ve 140.000 parçayı barındıran yedi şubesinin stoklarındadır.

Kabardey ve Balkarların kendi dillerinde söyledikleri Nart Destanları ünlüdür. Destan, masal, menkıbe, şarkı ve öykü biçimindeki halk söylentileri çoktur. Bunların önemli bir bölümü kayıt altına alınmış ve yayınlanmıştır. Bu söylentiler, Kabardeyler arasında "geguak'o ve vısak'o" adı verilen şarkıcı ve çalgıcılardan oluşan gezici topluluklar tarafından yaşatılmış ve günümüze getirilmiştir. Bu topluluk üyeleri çok sayılırdı.