 |
 |
ÇEÇEN (İÇKERİYA) CUMHURİYETİ |
 |
 |
ÇEÇEN (İÇKERİYA) CUMHURİYETİ
 Resmi Dil : Çeçence, Rusça
Başkent : Caharkale (Grozni)
Devlet Başkanı : Ramzan Kadirov(Çeçen Cumhuriyeti)
: Doku Umarov (Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti)
Yüzölçümü : 15.500 km2
Nüfus : 1.103.686
Din : İslam
CUMHURİYET HAKKINDA
1917 Bolşevik Devrimi’nden sonra, Çeçenya ve İnguşetya 20 Ocak 1921’de kurulan Sovyet Dağlılar Cumhuriyeti’ne dahil edildi. Daha sonra bu cumhuriyetten ayrılarak 30 Kasım 1922’de Çeçen Özerk Bölgesi; 7 Temmuz 1924’de de İnguş Özerk Bölgesi ihdas edildi.
Bu iki cumhuriyet 5 Aralık 1936’da Çeçen-İnguş Özerk Cumhuriyeti adı altında bir araya getirildi.
II. Dünya Savaşında Almanlarla işbirliği yapmakla suçlanan Çeçen ve İnguşlar topyekün Asya içlerine sürülürken, Çeçen-İnguş Özerk Cumhuriyeti’de 15 Ocak 1944 itibariyle dağıtıldı. İlga Çeçen - İnguş Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti toprakları da Kuzey Osetya, Dağıstan ve Gürcistan arasında pay edildi.
1956’da çıkan af sonrası, Çeçen-İnguş Özerk Cumhuriyeti 9 Ocak 1957’de tekrar kuruldu.
Sovyetlerin yıkılma sürecinde toplanan Çeçen Kongresi 1990 Kasım'ında Çeçen-İnguş Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını;
1991 Mayıs'ında da egemenliğini ilan etti. Kongre Cumhuriyetin ismini de “Çeçen İçkerya Cumhuriyeti” olarak değiştirdi. Bu dönemde Çeçenler yeni kurulan Rusya Federasyonuna katılım belgesini imzalamayı da reddettiler.
27 Ekim 1991'de yapılan seçimlerde % 85 oy alan General Cahar Dudayev Cumhuriyetin ilk Başkanı oldu.
Boris Yeltsin yönetimi, Çeçen İnguş Cumhuriyeti’nin, Sovyetler Birliği içinde bağımsız bir devlet olmayıp, Rusya’nın bir parçası olduğunu; Sovyet Anayasası’nda bu statüden bağımsızlığa geçişe imkan verecek bir düzenleme olmadığını gerekçe göstererek bölgede sıkıyönetim ilan etti.
Bu arada 4 Temmuz 1992'de İnguşlar Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti’nden ayrılarak “İnguşetya Cumhuriyeti”ni kurdu ve Rusya Federasyonu’na dahil oldular.
Bu yıl Zviad Gamsakhurdia yönetimindeki Gürcistan, Çeçenistan İçkeriya Cumhuriyeti’ni tanıdı.
11 Aralık 1994’te Rus birliklerinin saldırmasıyla 1996’ya kadar sürecek olan 1. Rus-Çeçen savaşı patladı. Savaş devam ederken 21 Nisan 1996’da Bbaşkan Cahar Dudayev düzenlenen bir suikast sonucu öldürüldüyse de, büyük bir prestij kaybına uğrayan Ruslar, Mayıs 1996’da çatışmalara son veren bir anlaşmayı imzalamak zorunda kaldı. Anlaşmayı, Çeçen tarafı adına Başkanlık görevini vekaleten yürütmekte olan Zelimhan Yandarbiyev imzaladı.
Aslan Mashadov, 1997'de yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde rakibi Şamil Basayev'i geride bırakarak Çeçenistan İçkerya Cumhuriyeti'nin 2. Başkanı oldu
1999 Ağustos'unda, Şamil Basayev, komşu Dağıstan cumhuriyetine başarısız bir baskın düzenledi.
1999 Eylül'ünde bazı Rus şehirlerinde, (FSB tarafından organize edildiği sonradan anlaşılan) bir dizi apartman dairesi bombalama olayları meydana geldi.
Rus yönetimi hem baskının, hem bombalamaların suçlusu ilan ettiği Çeçenler’e misillemede bulunma kararı aldı.
1999 Ekim'inde Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti yönetimine karşı hava ve karadan taarruz başlatıldı. Rus kuvvetleri bu sefer bölgelerin çoğu üzerinde kontrolü sağladı.
2000’in Şubat ayında Grozni Rusların eline geçti. Aslan Maskhadov Başkanlığındaki “Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti” yöneticileri ise dağlık alana çekilmek zorunda kaldılar. Gerilla savaşı başladı.
Bu arada 1999’da Afganistan, “Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti”ni bağımsız bir devlet olarak tanıdığını açıkladı.
Ruslar, Grozni’de kendilerine bağlı Çeçenlerle yeni bir “Çeçen Cumhuriyeti” ve yönetimi ihdas etti.
“Çeçenistan İçkerya Cumhuriyeti”nin 2.Başkanı Aslan Mashadov 8 Mart 2005'te öldürüldü. Ölümünden
sonra Argun'lu Abdul-Halim Sadulayev cumhurbaşkanı oldu.
Rus yanlısı “Çeçenistan Cumhuriyeti” yönetiminin Devlet Başkanı Ahmet Kadirov da 9 Mayıs 2005’te öldürüldü. Yerine önce Alu Alkhanov; sonra oğlu Ramzan Kadirov geçti.
Bir yılı geçkin bir süre Cumhurbaşkanlığı görevini yürüten Abdul-Halim Sadulayev’in 17 Haziran 2006'da öldürülmesi üzerine, Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti Devlet Savunma Komitesi Doku Umarov’u Cumhurbaşkanı olarak görevlendirdi.
Zaman zaman çatışmalar sürsede Kadirov ülkenin tamamına hakim olup Çeçenistan devletini ekonomisi ve sanayisi ile işleyebilir bir hale getirmeye çalışmaktadır. Bunun için en önemli adım olan olağanüstü halin kaldırılması 2009 yılında Rusya tarafından karara bağlanmıştır.
YÖNETİM
Putin yönetimi, Rusya’nın Çeçenya’daki yerleşim birimlerine askeri olarak hakim olduktan sonra kendisine yakın Çeçenleri organize ederek Rusya Federasyonu’na bağlı “Çeçen Cumhuriyeti” ile yeni bir yönetim ihdas etti.
23 Mart 2003’te yapılan referandumla kabul edilen Çeçen Cumhuriyeti Anayasası, 2 Nisan 2003’te yürürlüğe girdi. Bugün Çeçenya, “Rusya Federasyonu’na bağlı bir cumhuriyettir.”
5 Ekim 2003’te yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde oyların % 83’ünü alan eski müftü Ahmet Kadirov Başkan seçildi. Ahmet Kadirov, 9 Mayıs 2004'te Grozni stadyumunda bir geçit töreni esnasında VIP sahnesinin altına yerleştirilen kara mayınının patlatılması sonucu hayatını kaybetti.
Ardından yapılan seçimlerle 5 Ekim 2004’te Alu Alkhanov Cumhurbaşkanlığı koltuğuna oturdu. Kasım 2005’te de Ramzan Kadirov (öldürülen Ahmet Kadirov’un oğlu) Başkan oldu.
Şubat 2007’de, Alu Alkhanov’un Cumhurbaşkanlığı görevinden istifa etmesi sonrasında Putin, Mart 2007’de Ramzan Kadirov’u Başkanlık koltuğuna oturttu.
Devlet Başkanı: Kadirov Ramzan Ahmatoviç
YERLEŞİM VE İDARİ BİRİMLER
BÖLGELER: Naursky, Shelkovskoy, Nadterechny, Groznensky, Gudermessky, Sunzhensky, Achkhoy-Martanovsky, Urus-Martanovsky, Shalinsky, Kurchaloyevsky, Itum-Kalinsky, Shatoysky, Vedensky, Nozhay-Yurtovsky, Sharoysky
ŞEHİRLER: Znamenskoye, Naurskaya, Achkhoy-Martan, Urus-Martan, Caharkala (Grozny), Shali, Gudermes, Shelkovskaya, Itum-Shale, Shatoy, Vedeno, Nozhay-Yurt.
Çeçenistan'ın başkenti Caharkala'dır. Bu ad Dudayev'in şehadetinden sonra verildi. Kentin tarihi adı Sölc-ghala (Sölca-kale)'dır. Sovyet döneminde Ruslarca verilen ad "korkunç" anlamına gelen ve Çar İvan'nın lakabına izafe edilen Grozni idi.
NÜFUS
Post Sovyet dönemde Rusların saldırısıyla başlayan ve hala süren savaş ve çatışmalar ülkedeki demografik yapıyı büyük ölçüde değiştirmiştir. Savaş öncesinde sadece Çeçen nüfus bir milyonu geçmiştir. Toplam ülke nüfusu 1,300,000 i aşmaktaydı. Bugün ise kesin sayı bilinmemekle birlikte birkaç yüz bin ancak olduğu tahmin edilmektedir. Çeçenlerin önemli bir bölümü başka ülkelerde yaşamaktadır.
Çeçenistan nüfusunun % 33,8 (373.177)’i şehirlerde; % 66.2 (730.509)’u kırsal alanlarda yaşamaktadır. Bu nüfusun % 48,3 (532.724)’ü erkek; % 51.7 (570.962)’si kadındır.
DİL
Çeçen, İnguş ve Batslar hep birlikte Nakh-Dağıstan dil ailesinin Vaynakh grubunu oluşturur.
Çeçen ve İnguş lisanlarında yazılı gelenek Sovyet döneminde oluşmuştur. "Vaynakh"'ın anlamı "Bizim insanlarımız" dır. Batslar, Gürcistan’ın kuzeydogusundaki Panki Vadisi’nde yaşar.
Yazıda 1925'e kadar Arap alfabesi kullanılmıştı. 1925’te Latin alfabesine, 1938'de de Kiril alfabesi geçilmiştir.
EKONOMİ
Çeçenya ekonomisi 10 yılı aşan bir süredir devam eden savaş esnasında tamamen çökmüştür. Çeçenya sorunu, Rusya Federasyonu ekonomisini de etkilemiştir. Bu istikrarsız dönemde Çeçenya'nın ekonomik potansiyelinin % 80’i yok olmuştur. Ekonominin işleyen tek sektörü petrol sanayiidir. 2003 petrol üretimi, yılda 1.5 milyon ton (veya günde 30 bin varil) oldu. Bu rakam 1980’lerde 4 milyon tondu. 2003 üretimi, yaklaşık olarak, Rusya'da toplam petrol üretiminin % 0.6'sını oluşturmaktaydı.
İşsizlik düzeyi yüzde 60-70 arasındadır.
Kaçakçılık ve takas Çeçenya ekonomisinin en önemli parçasıdır.
Rusya hükümetine göre, 2000'den beri Çeçen ekonomisinin tekrar inşasına 2 milyar doların üzerinde para harcanmıştır. Merkezi Ekonomik Kontrol Acentesi (Schyotnaya Palata)’ya göre ise Çeçenistan’a harcanan para miktarı 350 milyon doların üzerinde değildir.
Çeçenistan bu haliyle kara para merkezi konumundadır. Mafya grupları tarafından çalınan Rus devlet malları ile Rus ordusuna ait silah ve teçhizatlar hep Çeçenyadaki savaş kayıpları envanterine dahil edilmektedir.
COĞRAFYA
Dağlar
Çeçenya'nın güneyi tamamen dağlıktır. Bu dağlar batıdaki Nazran'dan başlayıp doğudaki Gerzel-dola kadar uzanır. En batı uçta bulunan Stolovaya dağından İtumgalla'ya kadar uzanan sıradağlar Taşlık Dağları adını alır. Taşlık sıradağlarının kuzeyinde Sunja sıradağları adı verilen dağlar vardır. Onun da kuzeyinde Terek sıradağları bulunur. Sunja sıradağlarının arasından dikine Terek Nehrinin Sunja koluna bağlı büyük çaylar akar. Dağlardan daha çok sözü edilmesi gerekenler Çeçenya'nın güney sınırını oluşturanlardır. Batıdan doğuya doğru sınır boyunca uzanan büyük dağlar, Kafkas sıradağlarının birer tepeleri olarak kabul edilebilir:
Nehirler
En önemli nehri Terek ve Sunja’dır, Assa Çayı ,Argun Çayı , Hulahulo Çayı- da önemli nehirlerdendir.
Bitki ve İklim
Çeçenistan'da yüzey şekillerinin çeşitliliği toprağa ve bitki örtüsüne de yansır. Büyük ölçüde yarı-çöl özelliği gösteren Nogay Bozkırı kum tepeleri ve çalılıklarla kaplıdır. İklim değişkendir ama genellikle kara iklimi hakimdir.
Çeçenistan'da bitki örtüsü denince ilk akla gelen, asırlık ormanlardır. Ülkenin güneyi ise keşfedilmeyi bekleyen botanik bahçeleriyle kaplıdır. Çeçenistan, ovadaki suları bol, arazileri son derece verimli bir ülkedir.
EĞİTİM ve KÜLTÜR
Çeçenistan'da bütün okullarda öğrenim gören öğrenci sayısı 212.000’in üzerindedir(2007).
Savaşta harap olup tamir gören 120 okulla birlikte toplam 495 okulda eğitim hizmeti verilmektedir. Ayrıca Çeçen Devlet Pedagoji Enstitüsü ve Grozniy Devlet Petrol Enstitüsü bulunmaktadır.
|
